Bí ẩn “cụ đa” khổng lồ nghìn năm tuổi

Dantin - Cây đa khổng lồ làng Tiền tọa lạc trên đê tả sông Đáy (xã Viên Nội, huyện Ứng Hòa, TP Hà Nội) ước tính đã nghìn năm tuổi cùng với bao truyền thuyết bí ẩn.

• Robot sâu bướm 200 năm tuổi
• Mượn tiếng trùng tu, phá tan đình cổ gần ngàn năm tuổi?
• Hố thiêng Chăm ngàn năm tuổi
• Cháy chùa 700 năm tuổi ở Sóc Trăng do đốt đèn cầy

Huyền thoại “cụ đa”

Thân cây đa cao gần 40m, lớn đến mức phải hơn 30 người ôm mới hết với cành lá sum xuê tỏa bóng mát tới 30m2. Gốc cây nhiều nơi chẻ thành hang, hốc to đến mức người ta có thể giăng võng nằm. Cụ Trần Văn Biên, Hội trưởng hội Người cao tuổi xã Viên Nội đã gần 80 tuổi, kể: “Hồi còn bé tý, tôi đã thấy cây đa gốc sừng sững ở đầu làng. Ngay thời ấy, các cụ cao tuổi cũng không biết chính xác tuổi của cây đa. Sau này, một số nhà khoa học đến thăm đã đo đạc, đánh giá nhưng cuối cùng cũng chỉ dám ước chừng “cụ đa” đã nghìn tuổi”.

Các cụ cao niên làng Tiền cũng kể lại rằng: Trước năm 1945, quan Tổng đốc Hà Đông đi qua đây, thấy cây đa to nên có ngồi nghỉ lại và có hỏi cây đa có từ bao giờ? Nghe người dân nói rằng không biết, quan Tổng đốc sợ rằng nếu cứ để cây đa như vậy thì khi nước lũ lên, rễ cây ăn xuyên qua sẽ làm hỏng thân đê nên triệu lý trưởng làng Tiền đến và ra lệnh chặt cây đa.

Cây đa khổng lồ thôn Tiền có đường kính thân tới hơn 30 người ôm mới hết.

Dân trong vùng cùng tâu với quan trên rằng nay lệnh quan đã truyền xuống như vậy thì dân làng cũng sẵn lòng đồng ý chặt đi để bảo vệ đê. Sau đó, có một cụ già đứng ra làm đại diện cho dân làng đưa cho quan Tổng đốc một con dao và nói: Mời quan chặt vào gốc đa ba nhát và “tuyên bố” nếu cứ để cây đa thì có thể vỡ đê , dân làng sẽ vâng lệnh quan mà hạ cây ngay lập tức. Nghe người dân nói như vậy, quan tổng đốc lặng thinh suy nghĩ một lúc rồi hủy lệnh chặt cây và lên kiệu đi ngay .

“Vào khoảng tháng 4/1952, khu vực này là vùng tề của giặc Pháp đóng tại bốt Ba Thá - Miếu Môn, thường xuyên bị quân ta quấy đảo khiến chúng ăn không ngon, ngủ không yên. Biết tại đây có lực lượng du kích nên khi đi càn qua khu vực này, giặc Pháp đã bắt 6 người dân trong làng đang trồng mía ở ven chân đê. Tên quan Một có tên là Măng - Đen bắt cả 6 người xếp hàng lại rồi bắn chết toàn bộ ngay dưới gốc đa. Trong số 6 người bị bắn chết, có một du kích địa phương. Sau này, ngay bên gốc đa, người dân đã xây một ngôi miếu nhỏ để khi đi làm đồng qua cây đa, mọi người sẽ cầu khấn cho vong linh người xấu số siêu thoát”, cụ Biên nói.

Theo cụ Biên cho biết: So với trước đây, đường kính của gốc đa đã nhỏ đi rất nhiều do mưa nắng, bão lụt và sự tàn phá của con người. "Thậm chí trước đây, cây đa này to đến nỗi từ phía dưới Cầu Lão cách khoảng 7km, bằng mắt thường vẫn có thể nhìn thấy ngọn cây", cụ Biên khẳng định.

“Cụ đa” bao nhiêu tuổi?

Theo lời người xưa truyền lại, lúc đắp con đê sông Đáy (vào khoảng thời nhà Trần khoảng năm Chính Bình (1244) đời vua Trần Thái Tông), tại khu vực này có một cụ bà mở quán bán nước cho dân phu đắp đê. Do thấy cụ bà ngày ngày ngồi bán nước trong nắng nóng nên cụ ông bèn đem một cành đa đến cắm trên mặt đê, từ đó cành đa phát triển thành cây đa. Như vậy, theo ước tính của các lão niên thì “thần đa” của làng phải có tuổi thọ ít nhất là gần 800 năm.

Tuy nhiên, theo cụ Trương Hồng Diễn (61 tuổi) người dân ở đây thì có thể cây đa đã hơn một nghìn tuổi và cây đa này gắn liền với lịch sử và những huyền tích xung quanh cuộc đời tiến sỹ Nguyễn Danh Thế (1572 - 1645), một danh thần thời Lê.

Tiến sỹ Nguyễn Danh Thế là người ngay thẳng, tài giỏi, làm quan suốt 50 năm, khi mất được truy tặng Thái phó, thụy là Văn Trung. Trong thời gian ông đi sứ Trung Quốc, do những hiềm khích từ trước với ông nên vị quan nghè ở Tuy Lai (Mỹ Đức, Hà Nội ngày nay) đã tìm cách "nắn" lại con đê để ngăn đường thăng quan, tiến chức của tiến sỹ Nguyễn Danh Thế.

Tuổi thọ của cây đa có thể lên tới nghìn năm.

Cụ Trịnh Văn Dân (62 tuổi), người đang sống ở khu vực có “cụ đa” cũng khẳng định: Trước đây tuyến đê sông Đáy không phải như hiện nay mà đã được "chia" thành 2 nhánh khác nhau và đó có thể chính là dấu tích còn sót lại của mối hiềm khích giữa tướng công Nguyễn Danh Thế và vị quan nghè ở Tuy Lai. Vì vậy, theo cụ Trương Hồng Diễn, thời đó cây đa chỉ nằm ở rệ chân đê và sau này khi bồi lấp thì cây dần dần mọc lan theo và nằm trên mặt đê như hiện nay. Như vậy cây đa này phải có tuổi thọ nghìn năm. Để khẳng định điều này, cụ Diễn còn cho rằng: Trước đây trong gia phả của một dòng họ thuộc phủ Chương Đức (nay là Chương Mỹ, Hà Nội) có ghi lại rằng: Khi vua Lý Thái Tổ rời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long (1010), người dân biết tin vua sẽ đi qua sông Đáy đoạn qua xã Viên Nội ngày nay nên đã tụ tập ở bên cây đa rồi kéo nhau ra bến sông đứng bái vọng thuyền rồng của vua. Ngoài ra, theo lời các cụ xưa truyền lại thì ngày xưa bên gốc cây đa có một tấm bia bằng đá xanh mà nhiều người gọi là "Bia Hạ Mã" có ghi rõ điều này.

Hải Nam