Dantin - “Khi nhìn loài cá trên tấm hình, ba tôi nói rằng loài này ngày xưa gia đình tôi thường vẫn kho mặn để ăn dần. Loài cá này rất ngon và ngon nhất là nấu với lá rau sắng có sẵn trong rừng chúng thường sống ở các vùng có đá ngầm và nước xoáy”.
Dantin - “Khi nhìn loài cá trên tấm hình, ba tôi nói rằng loài này ngày xưa gia đình tôi thường vẫn kho mặn để ăn dần. Loài cá này rất ngon và ngon nhất là nấu với lá rau sắng có sẵn trong rừng chúng thường sống ở các vùng có đá ngầm và nước xoáy”.
Nhưng đó là thời gian của hơn 40 năm về trước khi ba tôi còn là công nhân lâm trường Thạch Kiệt, Thanh Sơn, Phú thọ. Còn bây giờ qua thông tin đại chúng, ba tôi mới biết ngày xưa mình đã được ăn nhiều lần loài cá dùng để "tiến Vua”.
Quý vì hiếm?
Phụ trách trang web sinh vật rừng Việt Nam, những tấm hình về những loài sinh vật đã được đưa vào sách đỏ Việt nam luôn đem lại cho tôi sự hứng khởi không ngờ. Loài cá anh vũ Semilabeo notabilis là một điển hình, hầu hết cả tấm ảnh tìm kiếm trong các tài liệu đều là hình đơn sắc, trên internet hầu như không có vì trước đây do điều kiện về phương tiện nghiên cứu không có các máy móc thiết bị tốt như hiện nay. Cái tên anh vũ thật đẹp, dễ khiến người ta tưởng tượng một con cá đẹp như tiên, sắc màu rực rỡ như cầu vồng! Thế nhưng, kèm theo các bài viết chỉ là những tấm hình minh họa đen trắng mờ nhạt được chụp từ rất xưa rồi. Điều đó ngày càng thôi thúc trong tôi nỗi khao khát một lần được gặp cá anh vũ trong tự nhiên. Cá anh vũ có thật không, hay chỉ còn là huyền thoại?
Cá anh vũ.
Đôi khi trên báo chí xuất hiện những bài viết về hành trình săn tìm loài cá tiến Vua. Tên của nó là cá anh vũ (Semilabeo obscurus). Tương truyền rằng ngày xưa, loài cá này rất ngon nên thường được dùng để tiến Vua.
Khi các phương tiện báo đài viết nhiều về các hành trình săn tìm tiến Vua để cung cấp cho các đại gia nhiều tiền lắm của, nhìn những tấm hình mờ nhạt đơn sắc, tôi lại ước mơ có một lần được gặp mặt chúng và chụp được vài tấm hình về một loài cá tiến Vua.
Một lần tôi đem câu chuyện về cá anh vũ cho ba tôi đọc, ông cười và nói giờ ba tôi mới biết đó là cá tiến Vua chứ hồi xưa cá này cũng chỉ là một món bình thường. Mặc dù rất ngon nhưng theo ông thì vẫn thua cá Vé xa lắc. 40 năm trước, ba tôi làm ở Lâm trường Thạch Kiệt, Thanh Sơn, khi rảnh rỗi, ông đi đánh lưới, thường gặp cá này ở vùng có đá ngầm và nước xoáy, mang về để mẹ kho mặn cho tôi ăn dần, hoặc nấu với lá rau sắng có sẵn trong rừng là ngon nhất.
Tham gia dự án tìm hiểu cây thuốc của đồng bào Dao tại vườn quốc gia Xuân Sơn (Phú Thọ), tôi có cơ hội trở lại nơi sinh ra và lớn lên, được ăn cá tiến Vua. Trước khi đi tôi không quên nhờ ba tôi, một người đã gắn bó gần 1/3 cuộc đời ở vùng đất này và ông đã cho tôi tên, tuổi, địa chỉ những người bạn năm xưa để liên hệ và cũng không quên hướng dẫn lưu vực ghếnh đá xoáy của con sông mà ngày xưa ông đã bắt được loài cá này.
Giáp mặt loài cá tiến Vua
Không còn các cánh rừng bạt ngàn như lời kể của ba tôi mà chỉ còn những quả đồi và dãy núi trọc. Một số quả đồi thấp được khoác lên mình bằng những cây nguyên liệu giấy như Tràm bông vàng, bạch đàn hay những đồi chè nhỏ và hầu như chẳng có ai còn nhớ tên vì Lâm trường Cường Thịnh đã không còn tồn tại hơn ba chục năm rồi. Sau nhiều thời gian tìm kiếm, cuối cùng tôi cũng tìm được bạn cũ của ba tôi, chú Nguyễn văn Sửu.
Câu chuyện về loài cá trong tấm hình đơn sắc của tôi được đưa ra trong bữa tối. Nhìn hình con cá, chú Sửu và mấy người con trai cho biết: Có một loài rất giống với loại cá này ở vùng lưu vực sông nhưng rất hiếm. Chúng thường sống ở vùng nước xoáy và nơi ghềnh đá. Cũng đã rất lâu rồi họ không còn cơ hội đánh bắt được loài này nên việc tìm kiếm chắc cũng khó khăn. Chúng tôi lên kế hoạch ngày mai cho việc tìm kiếm. Chú Sửu cũng cử luôn ba anh con trai tham gia. Họ nhiệt tình mời thêm một số ngư dân cùng tìm kiếm loài này trên sông Bứa.
Các ngư dân nào chài, nào lưới giăng theo kinh nghiệm đánh bắt cá của họ. Chúng tôi quần thảo cả buổi trên sông. Càng lúc càng lạnh giá. Ngâm mình trong nước lâu, ai nấy môi thâm tím, tay chân nhợt nhạt. Bất chợt, một ngư dân reo lên “có cá”!
Mẻ lưới kéo lên trong sự vui mừng của mọi người. Tim tôi đập thình thịch.
Con cá thon dài, kích cỡ gần như con cá trong hình. Gỡ lưới ra, hóa ra chỉ là một con cá Vé!
Một ngày làm việc cật lực, sáu chúng tôi trở về trong vô vọng, trên tay chỉ là một ít cá mương sông và một con cá Vé khá lớn. Ngày hôm sau cũng là một ngày thất bại với chúng tôi mặc dù đã rất nỗ lực. Có lẽ sự may mắn không mỉm cười với tôi.
Sáng ngày thứ ba chuẩn bị hành lý để quay về với công việc dự án. Trước khi ăn sáng, tôi một mình ra bờ sông ngắm nhìn làn sương phủ trên mặt nước và đợi ánh bình minh thức dậy đuổi làn sương sớm về trời. Trong tiết trời se lạnh của sáng sớm vùng cao, một cảm giác bình yên đến lạ kỳ trong tôi pha một chút buồn man mác. Đang ngồi ngắm sông, anh con lớn nhà chú Sửu rủ tôi ra chợ làng gần đó uống chút rượu sáng cho ấm bụng. Trước khi rượu mồi của cái quán nhỏ được đưa ra, theo thói quen tôi lang thang vào khu chợ bán cá.
Tôi gần như không tin vào mắt mình khi thấy rổ cá có một con hình như tôi phải mất hai ngày ròng chưa tìm thấy. Bình tĩnh tiến lại xem xét và âu yếm cầm con cá anh vũ lên, bác bán cá nhìn tôi với ánh mắt lạ kỳ. Không trả giá, tôi mua cả rổ dù chỉ cần một con lớn duy nhất. Con cá này được người ngư phủ bắt được đêm qua bằng cách đặt những chiếc lờ cá rất sâu ở khu vực nơi ghềnh đá xoáy ở nơi mà hai ngày chúng tôi quần thảo và cũng rất lâu rồi bác mới gặp lại được con cá này mặc dù đây là công việc hàng ngày.
Không kịp hỏi tên, không kịp ghi lại địa chỉ, không kịp lấy số cá đã trả tiền và cũng không kịp uống ly rượu sáng cùng người bạn, tôi tức tốc ôm con cá anh vũ chạy về nhà để còn chụp hình khi nó vẫn còn ngắc ngoải.
Cuối cùng thì tôi đã gặp được cá anh vũ. Ngắm con cá từng được “tôn vinh” là cá tiến Vua này, tôi thấy sắc màu cũng không rực rỡ như cầu vồng, chỉ thấy màu xanh xám, ánh hồng, màu hồng ẩn sau lớp vẩy.
Phùng Mỹ Trung - Nguyễn Thị Liên Thương