Huyền tích về “cụ” đa 600 tuổi ở Thái Bình

Dantin - Trải qua hơn 600 năm với biết bao biến cố thăng trầm của lịch sử, mưa bão, lụt lội và chiến tranh loạn lạc, cây đa đình Đông, làng Hổ Đội (xã Thụy Lương, huyện Thái Thụy, Thái Bình) vẫn đứng vững tỏa bóng bao thế kỷ.

Lễ trao Quyết định và Bằng công nhận Cây Di sản Việt Nam.

Theo thần tích, thần phả của đền, đình và gia phả 12 dòng họ đang sinh sống tại làng Hổ Đội, thì Hổ Đội nghĩa là Đội Hổ, là đội quân Hổ Bôn, một đội quân hùng mạnh được tổ chức dưới triều Hậu Trần để chống lại Hồ Quý Ly. Và tên đất, tên làng nơi đây đã gắn liền với giai đoạn lịch sử oanh liệt gần 700 năm, từ cuối đời Trần (năm 1338).

Từ thần tích làng Hổ Đội

Đầu thế kỷ 14, cuối đời Hậu Trần, đầu đời Hồ, ông Phùng Thế Kỳ, một vị tướng thời vua Trần Thuận Tông, quê ở làng Minh Nghĩa thuộc trấn Sơn Tây nổi danh với tài văn, võ đã có công dẹp loạn ở động Ma Sa (nay thuộc tỉnh Hoà Bình), được vua Trần Thuận Tông gả con gái là công chúa Thiên Hương và phong cho chức Chiêu thảo An phủ xứ, trấn thủ ở miền tả ngạn sông Đà.

Khi Vương triều nhà Trần đã suy yếu, quyền bính trong triều lọt vào tay đại thần Hồ Quý Ly. Phò mã Phùng Thế Kỳ chiêu mộ những người trung thành vì nghĩa lớn lập đạo quân tinh nhuệ với tên gọi Hổ Bôn nhằm chống lại Hồ Quý Ly. Nhưng sự không thành, việc khôi phục lại nhà Hậu Trần bị thất bại, lại bị nhà Hồ truy kích gắt gao, phò mã Phùng Thế Kỳ, công chúa Thiên Hương đã cùng đội quân của mình và những người thân tín và người dân làng Láng – Láng Mọc – Cầu Hàn dời thành Thăng Long, tới vùng đất ven biển Diêm Điền (Thái Thụy, Thái Bình). Thấy cây cối um tùm, trước mặt là biển, xung quanh là các cồn cát, lại được bao bọc bởi nhiều sông lạch chằng chịt nên đã Phùng Thế Kỳ quyết định định cư tại đây và tên của đội quân Hổ Bôn để đặt tên cho xóm, ấp mới xây dựng – sau này trở thành làng Hổ Đội - một vùng quê trù phú, giàu có nổi tiếng đất học, đất võ. Khi mất, Phùng Thế Kỳ được triều đình phong là Kỳ Đà Đại Vương.

Sau khi phò mã Phùng Thế Kỳ và công chúa Thiên Hương qua đời, dân làng đã tôn họ là Thần hoàng và xây đình, đền để thờ. Hiện ở đình Đông còn lưu giữ 21 đạo sắc phong của các triều đại từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn; hàng chục bức hoành phi, câu đối, ca ngợi công lao của các vị thần thành hoàng đối với dân, với nước; tấm bia cổ được khắc vào thời vua Lê Thánh Tông (nhân ngày vua thân chinh kinh lý về vùng biển Diêm Điền xem xét dân tình và quan sát việc đắp đê ngăn mặn).

Đến cây đa di sản

Theo di huấn của các tiền nhân truyền lại, cây đa tại Đình Đông làng Hổ Đội được trồng từ thời phò mã Phùng Thế Kỳ, đời vua Trần Thuận Tông. Do sự biến Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, vợ chồng phò mã Phùng Thế Kỳ đã cùng đội quân của mình và vài chục người thân tín (trong đó có 12 vị – sau này trở thành 12 vị thủy tổ của các dòng họ hiện đang sống tại xã Thụy Lương) đã chạy về vùng đất Thụy Lương ngày nay cư ngụ, khai khẩn, lập làng sinh sống. Do đó cây đa như vật chứng khẳng định những ngày đầu “khai hoang lập ấp” của người xưa tại vùng đất này. Đây cũng là nơi tập võ thuật của các sĩ phu yêu nước, chống lại quân xâm lược nhà Minh, là một tiền đồn chống giặc Pháp của đề đốc Tạ Quang Hiện ở cuối thế kỷ thứ XIX đầu thế kỷ XX.

Trao đổi với chúng tôi về cây đa, ông Lê Ngọc Tài, Chủ tịch UBND xã Thụy Lương cho biết: Cây đa cổ thụ có đường kính 2,5 - 2,7m, chiều cao 25m, tán cây trùm kín vươn xa với nhiều cành to, nhánh lớn, nằm trước cửa ngôi đình Đông. Đặc biệt, bộ rễ của cây đan cài phủ quanh gốc trông thật kỳ thú, tạo thành những hang hốc gồ ghề, cổ kính.

Bà Trần Thị Sen, Ban quản lý trông coi Đình Đông, nói: “ Từ thời ông cha chúng tôi cũng không biết ai trồng cây đa này nhưng nó đã gắn liền với lịch sử văn hóa, là nơi ghi nhớ 12 đức thủy tổ của 12 dòng họ đã gây dựng lên làng Hổ Đội ngày nay”.

Thời kháng chiến chống Pháp, Hổ Đội là một làng tề luôn bị địch o ép, cán bộ kháng chiến phải hoạt động bí mật. Đình Đông nằm ngoài cánh đồng, cách xa làng nên đã trở thành cơ sở hội họp của cán bộ kháng chiến và cây đa đã thành chòi canh cảnh giới. Dưới tán đa xanh rờn mát rượi không chỉ là nơi chim về làm tổ mà còn là nơi ghi biết bao dấu ấn tuổi thơ, nuôi những ước mơ trở thành anh bộ đội Cụ Hồ của biết bao trai làng. Thậm trí, nhiều người chưa đủ tuổi đã viết đơn tình nguyện bằng máu để được tòng quân đánh giặc. Ngày nay, gốc đa là nơi nghỉ mát của dân làng sau những giờ lao động mệt nhọc.

Trải qua một quá trình dài nghiên cứu thẩm định, ngày 12/9/2012, Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã ra quyết định công nhận cây đa đình Đông làng Hổ Đội, xã Thụy Lương, Thái Thụy, Thái Bình là Cây di sản Việt Nam. Và ngày 22/9/2012 tại Di tích lịch sử văn hóa đình Đông làng Hổ Đội, UBND xã Thụy Lương đã long trọng tổ chức Lễ đón Bằng công nhận “Cây di sản Việt Nam” của Hội bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) cho cây đa Đình Đông.

Việc chăm sóc, bảo vệ và phát huy giá trị cây đa di sản Việt Nam tại Đình Đông, Hổ Đội là nhiệm vụ của các ngành chức năng trong tỉnh, của địa phương và nhân dân trong vùng. Hơn thế, cây đa lại nằm trong quần thể cụm di tích văn hóa nên cần được quy hoạch, trùng tu, tôn tạo tổng thể để tạo điểm nhấn trong lộ trình thăm quan du lịch của khách thập phương khi về thăm vùng đất cửa biển Diêm Điền.

TS Nguyễn Ngọc Sinh, Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên & Môi trường Việt Nam cho biết, trải qua gần ba năm phát động, đến nay Hội đã vinh danh gần 300 cây ở 30 tỉnh thành trên cả nước. Trong đó, cây cao tuổi nhất là cây Táu (2100 năm tuổi có từ thời An Dương Vương ở Việt Trì tỉnh Phú Thọ; cây cao nhất là cây samu dầu 70m ở Vườn Quốc gia Pù Mát tỉnh Nghệ An; cây đơn có chu vi lớn nhất là cây Tùng (đường kính 6,5 mét;) ở Đắk Lắk cây đa ở đền Thượng (tỉnh Lào Cai) tính cả rễ phụ có chu vi 45 mét.

Hồ Giám - Khổng Vũ