Những điều chưa biết về: Cuộc sơ tán khổng lồ của hơn 50 vạn người Hà Nội

Cuộc sơ tán năm ấy theo cố nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc có hơn 50 vạn người và đó là “cuộc sơ tán khổng lồ, quy mô nhưng thường thấy của Hà Nội mỗi khi có ngoại xâm”. Lần đầu tiên những chi tiết thực tế của cuộc di tản khổng lồ được các nhân chứng kể lại.

Cuộc di tản của hơn 50 vạn người Hà Nội đã đóng góp vào chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”.

Quê - phố một nhà

Ông Trịnh Minh Phúc (nhà ở Ngõ Trạm) năm ấy 32 tuổi là cán bộ của xí nghiệp sản xuất cao su. Trong ký ức của ông Phúc còn nguyên vẹn những ngày Thủ đô bị tàn phá. “Ngay từ đêm 18/12/1972, khi những loạt bom đầu tiên của B52 Mỹ ném xuống thủ đô, Ban lãnh đạo xí nghiệp đã lệnh cho toàn bộ anh chị em chuẩn bị sơ tán để bảo vệ tài sản nhà nước và đảm bảo sản xuất . Hơn 100 anh chị em của xí nghiệp tạm gác mọi việc để gói ghém đồ đạc, vận chuyển máy móc về Phùng Xá, Thạch Thất (thuộc tỉnh Hà Tây cũ). Một số anh em khác được phân công ở lại thêm vài ngày để thu xếp nốt. Tất cả được chất lên xe thồ, xe đạp, xe cải tiến để chuyển đi”.

Nhưng đối với ông Phúc và những người đồng nghiệp của ông, ký ức thời gian ấy không chỉ là chuyến sơ tán cồng kềnh, nặng nhọc, chân phồng rộp vì đi bộ mấy chục cây số. “Mà đó là tình cảm của những người dân xứ Đoài đầy tình nghĩa, bát cơm sẻ nửa hay bát nước chè đãi khách phố về”, ông Phúc nói.

Theo lời kể của ông Phúc, toàn bộ máy móc, thiết bị và tài sản của xí nghiệp được chính quyền địa phương xã Phùng Xá ưu tiên trong gian làm việc chính của UBND. Anh em cũng được lo cho chỗ ăn chỗ ở ngay tại chỗ. “Các chị em thì được đưa về nhà dân có các chị các mẹ có chồng bộ đội đi Nam để sinh hoạt. Phụ nữ chỉ một loáng là quen nhau. Về ngày hôm trước hôm sau đã thấy họ làm gì cũng có nhau”,ông Phúc kể lại.

Cùng cơ quan ông Phúc, bà Lê Thị Thảo (nhà ở phố Minh Khai) nói khi đi sơ tán bà dắt theo cả một đứa con trai. “Về đó, hai mẹ con được chị chủ nhà cũng tên là Thảo nhường cho cả chiếc giường duy nhất, còn chị thị trải tạm chiếu dưới đất để ngủ. Suốt 3 ngày liền chị với hai mẹ con tôi thổi cơm ăn chung. Có bữa, nhà chị chỉ còn 5 lẻ gạo (khoảng 300g- PV), chị nói phải đi sang làng bên có việc hai mẹ con cứ ăn cơm trước. Nhưng tôi biết chị nhường phần cơm cho hai mẹ con được no hơn”, bà Thảo xúc động. Cũng theo lời bà, đến tận giờ, bà vẫn “coi đó là một món ân tình mà hai mẹ con không bao giờ quên được”.

“Không thể nói hết được cái ân tình giữa bà con mình nơi xóm nhỏ với những người sơ tán ở nhờ đâu. Nhớ lúc ấy tôi học lớp 3 vừa thi học kỳ xong thì mẹ bảo tạm thời nghỉ học đi sơ tán. Hôm sau theo cả nhà đi sơ tán về tận một xã ở huyện Đông Anh ở tạm một nhà dân. Đó là một ngôi nhà tạm lợp mái tranh. Sáng, bác chủ nhà dậy sớm nấu cơm đun nước và sắp sẵn cho cả nhà tôi ăn rồi đi ra đồng sớm mà không hề đánh thức cả nhà tôi dậy. Trưa thấy bác chủ nhà về tay xách một xâu cá chép đồng nói để bồi dưỡng cho nhà tôi đỡ khổ”, anh Nguyễn Tường Long, một nhân chứng của cuộc sơ tán nhớ lại.

Sơ tán cũng là…thắng lợi

Không quên một thời phải nhớ. Ảnh học sinh HN trong thời kỳ B52 đánh phá và HS hiện nay tìm hiểu về cuộc sống người HN năm 1972

Theo các tư liệu của Sở Văn hóa, Thể thao &Du lịch Hà Nội, ngay đêm 18/12/1972,khi Mỹ bắt đầu dùng máy bay B.52 đánh phá ác liệt vào thành phố, mở đầu 12 ngày đêm gây tội ác đối với Hà Nội, lệnh sơ tán cấp tốc và triệt để được nhân dân nghiêm túc chấp hành.

Trong một tư liệu của tác giả Thu Trang, báo Quân đội nhân dân thì: “Ngày 17/11/1972, Bộ Tổng Tham mưu nhận định: “Có nhiều khả năng địch sẽ đánh phá trở lại toàn miền Bắc với mức độ ác liệt hơn, kể cả việc dùng B.52 đánh phá hủy diệt vào Hà Nội, Hải Phòng”. Từ 18 giờ ngày 4/12/1972, thành phố Hà Nội tổ chức ngay việc sơ tán người già, trẻ em và những người không thật cần thiết cho sản xuất, chiến đấu ra khỏi nội thành. Cả những trọng điểm ở ngoại thành như Gia Lâm, Trâu Quỳ, Yên Viên, Văn Điển... cũng phải sơ tán đến các tỉnh lân cận. Mọi công việc sản xuất và chuẩn bị chiến đấu vẫn được duy trì, đồng thời sẵn sàng tiến hành sơ tán cấp tốc khi có tình hình diễn ra gay gắt”.

Ông Trương Minh, một cựu cán bộ của Thành ủy Hà Nội cho biết: Không phải cuộc sơ tán cho hơn 50 vạn người dân nội thành diễn ra cùng một lúc mà chia làm 3 đợt từ ngay trước khi có B52 đánh phá . Đợt thứ hai là ngay sau khi Hà Nội bị B52 đánh phá (18/12). Đỉnh điểm là đợt cuối cùng ngày 24/5/1972, khi tình hình bắt đầu căng thẳng, thành phố đã tăng cường vận động đồng bào sơ tán. “Đợt này vận động được 20 vạn trẻ em, khoảng 13 vạn người lớn, các cơ quan, xí nghiệp trung ương cũng đưa đi được 6 vạn người ra các huyện ngoại thành và các tỉnh bản xung quanh. Các huyện Thanh Trì, Từ Liêm là những huyện không bị cách trở bởi sông Hồng, giao thông tiện lợi với nội thành nên được chọn làm khu vực dự trữ cho việc sơ tán cấp tốc những lực lượng cần sơ tán trong tình huống thứ ba, bao gồm nhiều cơ quan lãnh đạo, chỉ đạo của thành phố”, ông Minh cho biết.

Theo tài liệu của Sở Giao thông Vận tải TP Hà Nội, trước và trong cuộc chiến chống B52 “Sở Giao thông Vận tải, các đơn vị có phương tiện và ngành vận tải Trung ương đã bố trí 120 xe ca, 54 xe tải liên tục vận chuyển miễn phí sơ tán nhân dân ra khỏi Hà Nội. Trong suốt 12 ngày đêm, lực lượng vận tải Hà Nội có sự hỗ trợ của ngành vận tải Trung ương và các tỉnh bạn đã vận chuyển 295.885 người. Cùng với đó là các phương tiện vận chuyển khác như xe đạp, xích lô, xe máy... Và thế là có tới 547.890 người (trong tổng số 65 vạn dân nội thành) đến nơi sơ tán an toàn”.

Sau này, khi đánh giá lại cuộc sơ tán khổng lồ của người Hà Nội năm 1972, nhiều tướng lĩnh của QDDNDVN đánh giá: Chính cuộc sơ tán cũng là một tiền đề để quân và dân Thủ đô giành được thắng lợi cuối cùng trước một vũ khí hiện đại, tối tân như “pháo đài bay” B52 của Mỹ.

Bích Vân